Íslenska 
English Plöntur þurfa rétt næringarefni í réttu jafnvægi til að mynda rætur, lauf, blóm, fræ og uppskeru. Áburður getur bætt upp það sem vantar, en meira er ekki alltaf betra. Of mikið af einu efni getur skaðað rætur eða torveldað upptöku annarra efna.
Þessi grein gefur yfirlit yfir næringu plantna. Í greininni um aðalnæringarefni er farið nánar yfir hlutverk köfnunarefnis, fosfórs, kalíums, kalsíums, magnesíums og brennisteins.
Mynd: RBHMMX · CC BY 4.0.
Í stuttu máli
- Plöntur þurfa 17 frumefni til að vaxa eðlilega.
- Plöntur þurfa mikið af sumum næringarefnum en örlítið af öðrum. Öll eru þau nauðsynleg.
- Rætur taka flest næringarefni upp sem uppleystar jónir úr vatni í jarðvegi eða næringarlausn.
- Rétt pH, hæfilegur styrkur næringarlausnar og heilbrigt rótarsvæði skipta jafn miklu máli og innihald áburðarins.
- Skortseinkenni ein og sér duga sjaldnast til öruggrar greiningar.
Mynd: RBHMMX · CC BY 4.0.
Nauðsynleg næringarefni plantna
Kolefni (C), vetni (H) og súrefni (O) mynda stærstan hluta þurrefnis plantna. Kolefnið kemur aðallega úr koltvísýringi í lofti, en vatn og loft sjá plöntunni fyrir vetni og súrefni.
Hin 14 nauðsynlegu efnin koma að mestu úr jarðvegi, ræktunarefni eða næringarlausn. Þeim er skipt eftir því hversu mikið plantan þarf af þeim.
| Flokkur | Næringarefni |
|---|---|
| Aðalnæringarefni sem oftast er bætt við með áburði | Köfnunarefni (N), fosfór (P) og kalíum (K) |
| Önnur aðalnæringarefni | Kalsíum (Ca), magnesíum (Mg) og brennisteinn (S) |
| Snefilefni | Járn (Fe), mangan (Mn), sink (Zn), bór (B), kopar (Cu), mólýbden (Mo), klór (Cl) og nikkel (Ni) |
Heitið snefilefni þýðir aðeins að plantan þarf lítið magn. Skortur á snefilefni getur stöðvað vöxt alveg þótt plantan þurfi mun meira af köfnunarefni eða kalíum.
Á áburðarumbúðum eru N, P og K oft mest áberandi. Það segir þó ekki sjálfkrafa hvort áburðurinn innihaldi nægilegt kalsíum, magnesíum, brennistein eða öll nauðsynleg snefilefni. Þess vegna þarf að velja áburð sem hentar ræktunaraðferðinni og plöntunum sem verið er að rækta.
Gagnleg efni eru ekki það sama og nauðsynleg
Sum frumefni geta bætt vöxt eða streituþol ákveðinna plantna án þess að teljast nauðsynleg fyrir allar plöntur. Þar má meðal annars nefna kísil (Si), natríum (Na), kóbalt (Co) og selen (Se).
Þessi efni eru ekki í hópi 17 nauðsynlegu næringarefnanna. Hversu vel þau gagnast fer eftir plöntutegund, ræktunaraðstæðum og skammti. Efni sem gagnast í litlu magni getur líka verið gagnslaust eða skaðlegt í of miklu magni.
Salt? Er þá hægt að krydda matinn með þessu?
Þegar talað er um sölt í áburði er ekki bara átt við matarsaltið í eldhúsinu. Salt er heiti á heilum flokki efna. Matarsalt er natríumklóríð, en í áburði geta til dæmis verið kalíumnítrat og magnesíumsúlfat. Þau sjá plöntunni fyrir öðrum efnum.
Sum sölt eru líka notuð í mat. Kalíumklóríð er til dæmis í sumum saltskiptum, en áburðarpokinn er samt ekki kryddstaukur. Efni sem á að fara í mat þarf að vera framleitt til þess og notað í hæfilegu magni. Ekki smakka á áburði.
Þegar vatnsleysanlegt salt leysist upp skiljast agnirnar sem mynda það að. Þessar agnir kallast jónir og hafa annaðhvort jákvæða eða neikvæða rafhleðslu. Kalíumnítrat gefur til dæmis kalíumjónir og nítratjónir í vatnið. Plantan getur tekið kalíum úr þeim fyrrnefndu og köfnunarefni úr þeim síðarnefndu. Kornin hverfa úr augsýn, en efnin eru enn í vatninu.
Næringarefni og sölt eru því ekki alveg sama hugtakið. Kalíum er næringarefni, en kalíumnítrat er eitt af söltunum sem geta flutt það til plöntunnar. Ekki er heldur allur áburður úr söltum, þvagefni er til dæmis önnur leið til að gefa köfnunarefni.
Hvernig nær plantan í næringuna?
Ræturnar taka flest næringarefni upp sem uppleystar jónir úr vatninu í kringum sig. Þær gleypa ekki áburðarkornin. Í mold þarf vatnið að bera næringuna að rótunum og í vatnsrækt er hún þegar í næringarlausninni.
Í jarðvegi losna næringarefni meðal annars úr steinefnum og við niðurbrot lífrænna leifa. Örverur hjálpa til við að gera næringuna í moltu og lífrænum áburði aðgengilega. Þess vegna er ekki öll næringin í slíkum áburði tilbúin fyrir plöntuna um leið og hann fer í pottinn.
Ræturnar eru heldur ekki bara óvirkt sogrör. Í frumuhimnum þeirra eru örsmáar dælur og flutningsleiðir sem hjálpa næringarefnunum inn. Sumar dælurnar nota orku til að ýta vetnisjónum, H⁺, út úr frumunum. Við það myndast spennu- og styrkmunur sem plantan nýtir við upptöku næringar.
Þetta getur líka breytt sýrustiginu í kringum ræturnar. Þegar þær losa vetnisjónir út verður umhverfið súrara. Eftir því hvaða næringu plantan tekur upp og hvernig hún vinnur úr henni getur sýrustigið líka farið í hina áttina. Plantan hefur því sjálf áhrif á vatnið sem hún drekkur úr.
Næringarefnin fara ekki öll sömu leið inn. Kalíum getur farið um jónagöng en nítrat, sem gefur plöntunni köfnunarefni, getur farið inn með vetnisjónum um annað flutningsprótein. Myndin sýnir þessi tvö dæmi. Það eru fleiri leiðir í boði eftir efninu og aðstæðunum.
Mynd: RBHMMX · CC BY 4.0.
Nánar um dælurnar, rafhleðslu og sýrustig
Vetnisjónadælan fær orku úr ATP, sem er orkuberandi efni í frumunni. Hún dælir H⁺ út yfir frumuhimnuna og byggir þannig upp bæði rafspennu og mun á styrk vetnisjóna sitt hvoru megin við himnuna. Aðrar flutningsleiðir nýta þetta til að flytja næringarefni inn. Kalíum getur til dæmis farið inn um jónagöng, en upptaka nítrats getur verið tengd flutningi H⁺ inn í frumuna.
Plantan þarf jafnframt að halda jafnvægi á rafhleðslum og sýrustigi inni í frumunum. Ef hún tekur samanlagt meira upp af jákvæðum næringarjónum en neikvæðum fylgir því oft losun H⁺ sem súrgar umhverfi rótanna. Þegar neikvæðar jónir vega þyngra í upptökunni getur niðurstaðan orðið minni sýra við ræturnar og hærra pH. Þetta er heildarjafnvægi, ekki regla um að hver næringarjón sé skipt fyrir nákvæmlega eina vetnisjón.
Form köfnunarefnis skiptir hér máli. Upptaka og nýting ammóníums hefur oft súrandi áhrif, en nítrat getur stuðlað að hækkun pH. Önnur næringarefni, örverur og eiginleikar vatnsins eða rótarbeðsefnisins hafa líka áhrif. Breyting á pH ein og sér segir því ekki nákvæmlega hvaða efni plantan hefur tekið upp.
Rætur geta auk þess losað lífrænar sýrur og önnur efni sem hafa áhrif á aðgengi næringar í jarðvegi. Það er annað ferli en vetnisjónadælan, þótt hvort tveggja geti breytt aðstæðum við ræturnar.
Flestar plöntur taka köfnunarefni upp sem nítrat eða ammóníum. Belgjurtir og sumar aðrar plöntur fá líka aðstoð frá bakteríum í sambýli sem binda köfnunarefni úr loftinu.
Aðgengi skiptir ekki síður máli en magnið
Næring getur verið til staðar án þess að plantan geti nýtt hana vel. Sýrustig hefur áhrif á hvaða efni eru aðgengileg. Of blautt, kalt eða loftlaust rótarsvæði getur dregið úr upptöku. Skemmdar rætur, ójafnvægi milli næringarefna og of sterk næringarlausn geta einnig valdið einkennum sem líkjast skorti.
Leiðnitala (EC) gefur vísbendingu um heildarmagn uppleystra salta en segir ekki hvaða næringarefni eru í lausninni eða hvort hlutföllin séu rétt. Sýrustig (pH) segir heldur ekki hversu mikil næring er til staðar en getur skipt miklu fyrir aðgengi hennar.
Meira af áburði er ekki alltaf betra
Of lítill áburður getur hægt á vexti og valdið skorti. Of mikill áburður getur hækkað saltstyrk við ræturnar, skaðað þær og aukið tap næringarefna út í umhverfið. Mikið magn eins efnis getur einnig dregið úr upptöku annars.
Gott er að byrja á áburði sem er ætlaður viðkomandi plöntum og ræktunaraðferð og fylgja leiðbeiningum framleiðanda. Síðan má aðlaga gjöfina að vaxtarstigi, birtu, hitastigi og viðbrögðum plantnanna. Ef lauf líkist mynd af næringarskorti er gott að skoða fleiri einkenni og aðstæður áður en þú bætir við tilteknu efni. Sömu einkenni geta átt sér margar orsakir.
Sjá einnig
Upprunalega birt: 8. febrúar 2023 · Síðast efnislega yfirfarið: 9. október 2026
Sjá einnig: Sýrlingar eða frumefni?.